مسئله ی تربیع / حسینی چمانه ای
390 بازدید
تاریخ ارائه : 6/3/2014 10:53:00 AM
موضوع: ادیان و مذاهب

نخستین مسئله‌ای که در فعالیت‌های علمی احمدبن حنبل **درباره ‌ی اهل بیت مطرح است «مسئله‌ی تربیع» است.

 پس از جنگ صفین و تبلیغات منفی بنی‌امیه  امر خلافت ، خلیفه ی پس از عثمان بر اهل سنت مشتبه شد. به‌ ویژه جریان عثمانی که در میان اهل حدیث بسیار رواج داشت و تنها سه خلیفه‌ ی نخست را به‌ عنوان خلفای به حقّ پیامبر(ص)به رسمیت می‌شناخت. فعالیت ‌های بنی‌امیه و جعل احادیث بسیار در مذمت علی(ع) و خاندانش و انزوای آنان در طول سالیان حکومت بنی‌امیه نیز به این وضعیت بیش‌تر دامن می‌زد. احمد پاسخ این پرسش را ـ که به «مسأله‌ ی تربیع» معروف است ـ به‌ طور واضح و قطعی داد.

احمدبن حنبل در این شرایط مبهم، حضرت علی(ع) را به ‌عنوان خلیفه‌ ی چهارم معرفی کرد. سخن مشهور او یکی از اسناد مهم تاریخی است که گفت:«من لم يثبت الامامة لعلی(ع) فهو اضل من حمار اهله ؛ کسی  که امامت را برای علی(ع) ثابت نداند، از چهارپای خانه‌اش گمراه‌ تر است».[1]

فرزندش عبدالله می‌گوید:« روزی  گروهی از اهل کرخه نزد پدرم آمدند و از ابوبکر و عمر و عثمان شروع به صحبت مبالغه آمیز کردند. سپس در مورد خلافت علی(ع) سخن گفته و اطاله ‌ی کلام کردند.  پدرم به آن ها گفت: در مورد خلافت و علی(ع) و علی(ع) و خلافت، زیاد سخن گفتید. بدانید که خلافت برای علی(ع) زینت نیست بلکه علی(ع) موجب اعتبار و زینت خلافت است.[2]»

احمد بن حنبل در تعدیل نگاه اهل حدیث ـ‌که بیشتر عثمانی بودندـ درباره‌ ی حضرت علی(ع) نقش اساسی ایفا کرد؛ زیرا عثمانی‌ها نه ‌تنها علی(ع) را خلیفه نمی‌دانستند بلکه ‌هیچ‌گونه امتیازی نیز برای آن حضرت در مقایسه با دیگر صحابه قائل نبودند.

 «ابن‌قتیبه» می‌نویسد:« اهل حدیث به ‌دلیل کینه‌ توزی با روافض صریح‌ترین فضایل او ، هم چون حدیث غدیر و منزلت را نیز انکار می‌کردند.»[3] احمد این دیدگاه را شکست و صحیح‌ترین احادیث مناقب را درباره‌ ی حضرت علی(ع) می‌دانست.[4]

احمد در کتاب «فضائل الصحابه» درباره‌ ی فضایل علی(ع) سخن گفته است. اختصاص نزدیک به دویست صفحه[5] به فضایل امام علی در این کتاب ـ‌که همه ‌ی روایات آن به ‌نقل از احمدبن حنبل است‌ـ نشان می‌دهد وی تا چه اندازه در برابر اهل حدیث‌ِ عثمانی‌مذهب جو شکنی کرده است.

در این دویست صفحه، بسیاری از نکات زندگی آن حضرت و نیز فضایل ایشان از جمله حدیث غدیر  ، منزلت، سدّ الابواب  ، ثقلین، نزول آیه ‌ی تطهیر در حق اهل بیت ، اولین مسلمان ، اخوت و بیشتر فضایل و مناقب امام علی(ع) آمده است. حتی بعضا"در نقل‏‏‏‏‏های احمد، فضایلی برای امیرمؤمنان(ع) نقل می‌شود که بسیار جالب است .

احمدبن حنبل در عظمت علی(ع) می‌گوید:« هیچ‌گاه علی از حق جدا نشد و حق نیز همواره با او بود.[6]»

از وی درباره‌ ی معنی «علی قسیم النار و الجنة» پرسیده شد.  پاسخ داد:« این حدیث صحیح است؛ زیرا پیامبر(ص) به علی(ع) فرمود:« به جز مؤمن کسی تو را دوست ندارد و به ‌جز منافق کسی تو را دشمن ندارد و بی شک مؤمن در بهشت و منافق در جهنم است.»[7]

این نگاه احمد بار دیگر مناقب و عظمت علی(ع) را زنده کرد و پس از آن  آثار بسیاری در عظمت علی(ع) نگاشته ‌شد.[8]   برخی معتقدند احمد بیش از این ها به حضرت علی(ع) و اهل بیت توجه داشته است و تنها به ‌دلیل خوف از اهل حدیث عثمانی ‌مذهب و فضای حاکم بر زمان خود عقاید خود را ابراز نمی کرده است.

..................................................

** اهل سنت از نظر فقهی پیرو یکی از مذاهب چهارگانه‌اند که به ‌ترتیب تاریخی عبارتند از:

الف: مذهب حنفی که «ابوحنیفه» بنیان‌گذار آن است.( 80 تا150 ق)

ب:  مذهب مالکی که «مالک‌بن انس»  آن را شکل داد. (93 تا179 ق)

ج: مذهب شافعی که بنیان‌گذار آن «محمدبن ادریس شافعی» بود. (150تا 204ق)

د: مذهب حنبلی که «احمدبن حنبل»  آن را بنیان نهاد.( 164تا241 ق )

[1]. ابوالفرج بن جوزی، «مناقب الامام احمد بن حنبل»، ص220.

[2]. ابوالقاسم ابن عساکر، «تاريخ مدينة دمشق»، ج42، ص446؛ ابوالفرج جوزی، «المنتظم فی تاریخ الملوک و الامم»، ج5، ص62.

.[3] ابن قتیبه الدینوری، «الاختلاف فی اللفظ و الرد علی الجهمیة و المشبهة»، ص54تا56.

[4]. ابن اثير، علي­بن محمد، «الکامل في التاريخ»، ج3، ص264 ؛ ابوالقاسم ابن عساکر، «تاريخ مدينة دمشق»، ج42، ص418؛ حاکم نيشابوري، «المستدرک علي الصحيحين»، ج3، ص 116 ؛ ابواسحاق احمد بن محمد ثعلبي، «الکشف و البيان عن تفسير الفرآن »، ج4، ص81 .

[5]. از صفحه‌ی528 تا 728، روایات فضایل امام علی(ع).

[6]. ابوالقاسم ابن عساکر، «تاريخ مدينة دمشق»، ج42، ص449.

[7]. ابی یعلی الفراء، «طبقات الحنابلة» ج2، ص358.

[8]. رسول جعفريان، «نقش احمدبن حنبل در تعديل مذهب اهل سنت»،ص 166.